Ganwyd fel Palas y Frenhines ym 1902, aileni fel Theatr a Neuadd Ddawns y Frenhines ar ôl y tân ym 1907, ac wedi’i charu dros ddegawdau fel Marchnad brysur y Frenhines – mae’r garreg filltir hon ar West Parade wedi bod yn ganolbwynt cymdeithasol y Rhyl erioed. Bellach, mae ailadeiladu llwyr yn trawsnewid y safle’n neuadd fwyd fywiog a chanolfan ar gyfer digwyddiadau – yn barod i danio adfywiad yng nghanol y dref ac agor pennod newydd o gymuned, diwylliant a balchder arfordirol.
Mae carreg filltir y Rhyl ar West Parade wedi dwyn sawl enw balch dros y ganrif ddiwethaf. Agorodd yn 1902 fel Palas y Frenhines – pafiliwn pleser â chribordd drom, llawr sglefrio rholio, taith gychod “Fenisa Fach”, a neuadd gyngerdd a ddenai wylwyr o bob cwr o Brydain. Ar ôl tân dramatig yn 1907, cafodd y strwythur ei ail-ddychmygu’n Theatr a Neuadd Ddawns y Frenhines, gan gynnal popeth o ffilmiau mud ac atyniadau ENSA yn ystod y rhyfel, i sioeau amrywiaeth ôl-ryfel gyda sêr fel Laurel & Hardy a Cliff Richard.
Erbyn 1960, roedd chwaeth y cyhoedd wedi newid, a daeth stondinau cofroddion lliwgar a bric-a-brac yn lle’r seddau a’r llwyfan. Dyna ddechrau cyfnod newydd i’r adeilad fel Marchnad y Frenhines – marchnad dan do fywiog, lle y mae trigolion lleol yn cofio’r banter cyfeillgar a’r ysbryd o “rhywbeth i bawb”.
Ond, dros amser, ni fu’r adeilad yn agored i ras. Difrod gan leithder, asbestos, ac arferion manwerthu newidiol a adawodd y safle’n flinedig ac o dan ei botensial. Gan gydnabod gwerth cymunedol y lle a’r hoffter dwfn tuag ato, prynodd Cyngor Sir Ddinbych y cymhleth yn 2019 ac aeth ati’n ddewr i glirio’r rhannau anniogel a dechrau o’r newydd gyda chynllun ailadeiladu sylfaenol.
Heddiw, mae neuadd fwyd drawiadol, lle digwyddiadau, a balconïau meysydd uwchben wedi codi ar ôl troed hanesyddol y safle. Wrth i’r drysau agor yr haf hwn, bydd y lle’n gartref i geginau stryd annibynnol, bar dwy ochr, byrddau cyd-weithio a llwyfan o’r radd flaenaf – yn gwahodd ymwelwyr i fwyta, cyfarfod, gweithio a dathlu o dan yr un to.
Nid adnewyddiad yn unig mohono – ond catalydd ar gyfer adfywio ehangach yn y Rhyl: gan greu swyddi, denu ymwelwyr trwy’r flwyddyn, a rhoi canolbwynt newydd i’r gymuned, un y gall pobl unwaith eto ei alw’n eiddo iddyn nhw.
Yn gryno, mae stori’r Frenhines yn camu i bennod newydd sbon – yn talu teyrnged i’w gorffennol lliwgar ac yn goleuo’r ffordd at ddyfodol gobeithiol, bywiog ar arfordir y Gogledd.
Mae’r neuaddau ar lan y môr yn barod i fod dan ei sang unwaith eto: cyn hir bydd arogl hyfryd bwyd stryd yn chwifio dros y meinciau sydd â lle i 250 o bobl a bydd modd mwynhau cwrw lleol yn y bar, Spirit of Rhyl. Bydd modd i bobl gystadlu mewn gornestau gwthfwrdd, dartiau a phinbel ar Falconi’r Gorllewin, ac ar Falconi’r Dwyrain bydd diodydd ar gael o’r wal tapio-a-thywallt. Bydd sgriniau enfawr ymhobman yn dangos chwaraeon byw a dod â phobl ynghyd yng nghanolbwynt newydd y Rhyl ar gyfer bwyd, hwyl ac ysbryd y gymuned.
Pan ddechreuodd y bloc hanesyddol fynd â’i ben iddo, tyrchodd yr awdurdod lleol ei lewys a mynd ati i glirio’r rhannau oedd wedi mynd yn beryglus a dychmygu rhywbeth newydd yno. Canlyniad hynny yw cyfuniad o neuadd fwyd a man cynnal digwyddiadau sy’n diogelu treftadaeth yr adeilad gan ychwanegu llwyfan newydd sbon â sain a goleuadau o’r radd flaenaf – sy’n dangos y gall rhannu’r un weledigaeth droi tirnod yn sbardun ar gyfer y bennod nesaf yn hanes y Rhyl.
Hyd yn oed wrth i ffasiynau’r stryd fawr symud yn eu blaenau, roedd pobl y Rhyl yn dal yn hoff iawn o’r farchnad dan do. Mewn lle mor ddelfrydol, rhwng y promenâd a chanol dref, roedd y farchnad yn haeddu cael ei gweddnewid. Mae’r hen farchnad hoff bellach wedi’i hailwampio fel y gall yr un ysbryd ffynnu ymysg y don newydd o fasnachwyr annibynnol ddod â bywyd o’r newydd i’r neuadd.
Penderfynodd dynion busnes craff gael gwared â seddi’r theatr a rhoi stondinau swfenîrs yn eu lle, gan greu marchnad llawn bwrlwm dan do, lle byddai pobl ar eu gwyliau’n chwilio am anrhegion islaw’r mowldiau Edwardaidd cain – sy’n dangos sut mae gweddnewidiad yn gyrru hanes yn ei flaen.
Daeth taith ffarwel Brydeinig y ddau i’r Theatr y Frenhines (ar yr union safle lle mae’r farchnad newydd heddiw) ar 20 Gorffennaf 1952. Mae rhaglen goffa wedi’i llofnodi gan y ddau, ynghyd â llun ohonynt yn cyflwyno gwobrau i blant y Rhyl, yn dystiolaeth o dŷ llawn a digon o chwerthin.
Perfformiodd Wilde gyngerdd nos Sul 26 Gorffennaf 1959. Mae yno raglenni sy’n dangos ei enw uwchben rhestr o fandiau roc a rôl, consurwyr a bandiau un dyn – adloniant glan môr nodweddiadol o’r cyfnod.
Daeth y pâr i Theatr y Frenhines (yn union yr un lle â’r farchnad newydd heddiw) ar 20 Gorffennaf 1952 yn ystod eu taith ffarwel o gwmpas Prydain. Mae rhaglen wedi’i llofnodi gan y ddau ddyn – a llun ohonynt yn rhoi gwobrau i bobl ifanc y Rhyl – yn brawf y bu’r lle dan ei sang ac yn fôr o chwerthin.
Rhwng cyngherddau Cymdeithas Adloniant y Gwasanaeth Milwrol a theithiau ar ôl y rhyfel gan gewri fel Laurel a Hardy a Cliff Richard yn ŵr ifanc, daeth llwyfan Theatr y Frenhines yn un o’r rhai disgleiriaf yng ngogledd Cymru.
Sglefr-rolio yn ystod y dydd, cerddorfeydd a dramâu teithiol gyda’r nos – ar ei newydd wedd, daeth Theatr a Neuadd Ddawns y Frenhines yn ganolbwynt i’r tymhorau gwyliau a dathliadau lleol fel ei gilydd.
Gallai hanes y lle fod wedi dod i ben pan aeth yn wenfflam, ond fe’i hail-adeiladwyd mewn ffordd fwy diogel ac amlbwrpas – gan osod y seiliau ar gyfer degawdau o adloniant amrywiol.
Creodd y dyn busnes, Solomon Andrews, adeilad brics coch yn llawn rhyfeddodau. Dyn sioe lliwgar oedd Andrews, ac fe adeiladodd ganolfan wreiddiol Palas y Frenhines ym 1902, yn llawn theatrau, neuaddau dawnsio a hyd yn oed fersiwn bach o Fenis o dan do. Roedd ei arddull liwgar yn ysbrydoliaeth i’r holl sêr a fu’n ymddangos yno.
Diolch i’r rheilffyrdd ac atyniadau mawreddog fel y llawr rholio yng Ngerddi’r Gaeaf, roedd y Rhyl yn farc pwysig ar fapiau pob teithiwr yn Oes Fictoria – gan osod y seiliau ar gyfer y palas a ddeuai’n fuan wedyn.
